शारदा • कक्षा 9 • परिशिष्टम् 4

शब्दरूपाणि (Declension Forms of Sanskrit Nouns)

संस्कृत में संज्ञा और विशेषण जैसे शब्द वाक्य में अपने लिङ्ग, विभक्ति और वचन के अनुसार रूप बदलते हैं। इस परिशिष्ट में विशेष रूप से व्यञ्जनान्त पुल्लिङ्ग, स्त्रीलिङ्ग तथा नपुंसकलिङ्ग शब्दों के रूप दिये गये हैं।

Table of Contents

परिचय — शब्दरूप क्यों बदलते हैं?

संस्कृत में किसी शब्द का केवल एक ही रूप नहीं होता। वाक्य में उसका कार्य बदलने पर उसकी विभक्ति बदलती है, संख्या बदलने पर वचन बदलता है और शब्द का मूल लिङ्ग भी रूप-निर्माण को प्रभावित करता है।

शब्द → लिङ्ग + विभक्ति + वचन → शब्दरूप

English Explanation: Sanskrit nouns change their endings according to gender, grammatical case and number. A student therefore learns a complete declension pattern rather than memorising only one form of a noun.

Imp for Exams: किसी भी शब्दरूप को लिखते समय तीन बातें पहले पहचानें— लिङ्ग, अन्तिम वर्ण और विभक्ति-वचन।

Concept Story — एक शब्द कैसे बदलता है?

1. मूल शब्द

मान लें हमारे पास कर्मन् शब्द है। यह नकारान्त नपुंसकलिङ्ग शब्द है।

2. संख्या बदली

एक कर्म के लिए कर्म, दो के लिए कर्मणी और अनेक के लिए कर्माणि कहा जाता है।

3. विभक्ति बदली

यदि अर्थ “कर्म के द्वारा” हो तो तृतीया विभक्ति आती है— कर्मणा। यदि अर्थ “कर्म का” हो तो षष्ठी— कर्मणः।

English Explanation: The dictionary stem remains the basis, but its visible form changes depending on how the noun functions in the sentence.

सात विभक्तियाँ — सरल अर्थ

विभक्तिः	सामान्य कार्य	सरल हिन्दी संकेत
प्रथमा	कर्ता / नामनिर्देश	कौन? क्या?
द्वितीया	कर्म	किसको? क्या?
तृतीया	करण / साधन	से / के द्वारा
चतुर्थी	सम्प्रदान	के लिए / को
पञ्चमी	अपादान	से / से अलग
षष्ठी	सम्बन्ध	का / के / की
सप्तमी	अधिकरण	में / पर
सम्बोधनम्	पुकारना	हे!

पुल्लिङ्ग-शब्दरूपाणि

इस भाग में व्यञ्जनान्त पुल्लिङ्ग शब्दों के विभिन्न प्रकार दिये गये हैं।

ब्रह्मन् गुणिन् पथिन् विद्वस् चन्द्रमस् पुंस् वेधस् सुहृद् वणिज् भिषज्

‘न्’-कारान्त पुल्लिङ्ग — ब्रह्मन्

विभक्तिः	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथमा	ब्रह्मा	ब्रह्माणौ	ब्रह्माणः
द्वितीया	ब्रह्माणम्	ब्रह्माणौ	ब्रह्मणः
तृतीया	ब्रह्मणा	ब्रह्मभ्याम्	ब्रह्मभिः
चतुर्थी	ब्रह्मणे	ब्रह्मभ्याम्	ब्रह्मभ्यः
पञ्चमी	ब्रह्मणः	ब्रह्मभ्याम्	ब्रह्मभ्यः
षष्ठी	ब्रह्मणः	ब्रह्मणोः	ब्रह्मणाम्
सप्तमी	ब्रह्मणि	ब्रह्मणोः	ब्रह्मसु
सम्बोधनम्	हे ब्रह्मन्	हे ब्रह्माणौ	हे ब्रह्माणः

‘न्’-कारान्त पुल्लिङ्ग — गुणिन्

विभक्तिः	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथमा	गुणी	गुणिनौ	गुणिनः
द्वितीया	गुणिनम्	गुणिनौ	गुणिनः
तृतीया	गुणिना	गुणिभ्याम्	गुणिभिः
चतुर्थी	गुणिने	गुणिभ्याम्	गुणिभ्यः
पञ्चमी	गुणिनः	गुणिभ्याम्	गुणिभ्यः
षष्ठी	गुणिनः	गुणिनोः	गुणिनाम्
सप्तमी	गुणिनि	गुणिनोः	गुणिषु
सम्बोधनम्	हे गुणिन्	हे गुणिनौ	हे गुणिनः

‘न्’-कारान्त पुल्लिङ्ग — पथिन्

विभक्तिः	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथमा	पन्थाः	पन्थानौ	पन्थानः
द्वितीया	पन्थानम्	पन्थानौ	पथः
तृतीया	पथा	पथिभ्याम्	पथिभिः
चतुर्थी	पथे	पथिभ्याम्	पथिभ्यः
पञ्चमी	पथः	पथिभ्याम्	पथिभ्यः
षष्ठी	पथः	पथोः	पथाम्
सप्तमी	पथि	पथोः	पथिषु
सम्बोधनम्	हे पन्थाः	हे पन्थानौ	हे पन्थानः

‘स्’-कारान्त पुल्लिङ्ग — विद्वस्

विभक्तिः	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथमा	विद्वान्	विद्वांसौ	विद्वांसः
द्वितीया	विद्वांसम्	विद्वांसौ	विदुषः
तृतीया	विदुषा	विद्वद्भ्याम्	विद्वद्भिः
चतुर्थी	विदुषे	विद्वद्भ्याम्	विद्वद्भ्यः
पञ्चमी	विदुषः	विद्वद्भ्याम्	विद्वद्भ्यः
षष्ठी	विदुषः	विदुषोः	विदुषाम्
सप्तमी	विदुषि	विदुषोः	विद्वत्सु
सम्बोधनम्	हे विद्वन्	हे विद्वांसौ	हे विद्वांसः

‘स्’-कारान्त पुल्लिङ्ग — चन्द्रमस्

विभक्तिः	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथमा	चन्द्रमाः	चन्द्रमसौ	चन्द्रमसः
द्वितीया	चन्द्रमसम्	चन्द्रमसौ	चन्द्रमसः
तृतीया	चन्द्रमसा	चन्द्रमोभ्याम्	चन्द्रमोभिः
चतुर्थी	चन्द्रमसे	चन्द्रमोभ्याम्	चन्द्रमोभ्यः
पञ्चमी	चन्द्रमसः	चन्द्रमोभ्याम्	चन्द्रमोभ्यः
षष्ठी	चन्द्रमसः	चन्द्रमसोः	चन्द्रमसाम्
सप्तमी	चन्द्रमसि	चन्द्रमसोः	चन्द्रमस्सु
सम्बोधनम्	हे चन्द्रमः	हे चन्द्रमसौ	हे चन्द्रमसः

‘स्’-कारान्त पुल्लिङ्ग — पुंस्

विभक्तिः	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथमा	पुमान्	पुमांसौ	पुमांसः
द्वितीया	पुमांसम्	पुमांसौ	पुंसः
तृतीया	पुंसा	पुंभ्याम् / पुम्भ्याम्	पुंभिः / पुम्भिः
चतुर्थी	पुंसे	पुंभ्याम् / पुम्भ्याम्	पुंभ्यः / पुम्भ्यः
पञ्चमी	पुंसः	पुंभ्याम् / पुम्भ्याम्	पुंभ्यः / पुम्भ्यः
षष्ठी	पुंसः	पुंसोः	पुंसाम्
सप्तमी	पुंसि	पुंसोः	पुंसु
सम्बोधनम्	हे पुमन्	हे पुमांसौ	हे पुमांसः

‘स्’-कारान्त पुल्लिङ्ग — वेधस्

विभक्तिः	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथमा	वेधाः	वेधसौ	वेधसः
द्वितीया	वेधसम्	वेधसौ	वेधसः
तृतीया	वेधसा	वेधोभ्याम्	वेधोभिः
चतुर्थी	वेधसे	वेधोभ्याम्	वेधोभ्यः
पञ्चमी	वेधसः	वेधोभ्याम्	वेधोभ्यः
षष्ठी	वेधसः	वेधसोः	वेधसाम्
सप्तमी	वेधसि	वेधसोः	वेधस्सु
सम्बोधनम्	हे वेधः	हे वेधसौ	हे वेधसः

‘द्’-कारान्त पुल्लिङ्ग — सुहृद्

विभक्तिः	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथमा	सुहृद् / सुहृत्	सुहृदौ	सुहृदः
द्वितीया	सुहृदम्	सुहृदौ	सुहृदः
तृतीया	सुहृदा	सुहृद्भ्याम्	सुहृद्भिः
चतुर्थी	सुहृदे	सुहृद्भ्याम्	सुहृद्भ्यः
पञ्चमी	सुहृदः	सुहृद्भ्याम्	सुहृद्भ्यः
षष्ठी	सुहृदः	सुहृदोः	सुहृदाम्
सप्तमी	सुहृदि	सुहृदोः	सुहृत्सु
सम्बोधनम्	हे सुहृद् / हे सुहृत्	हे सुहृदौ	हे सुहृदः

‘ज्’-कारान्त पुल्लिङ्ग — वणिज्

विभक्तिः	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथमा	वणिग् / वणिक्	वणिजौ	वणिजः
द्वितीया	वणिजम्	वणिजौ	वणिजः
तृतीया	वणिजा	वणिग्भ्याम्	वणिग्भिः
चतुर्थी	वणिजे	वणिग्भ्याम्	वणिग्भ्यः
पञ्चमी	वणिजः	वणिग्भ्याम्	वणिग्भ्यः
षष्ठी	वणिजः	वणिजोः	वणिजाम्
सप्तमी	वणिजि	वणिजोः	वणिक्षु
सम्बोधनम्	हे वणिग् / हे वणिक्	हे वणिजौ	हे वणिजः

‘ज्’-कारान्त पुल्लिङ्ग — भिषज्

विभक्तिः	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथमा	भिषग् / भिषक्	भिषजौ	भिषजः
द्वितीया	भिषजम्	भिषजौ	भिषजः
तृतीया	भिषजा	भिषग्भ्याम्	भिषग्भिः
चतुर्थी	भिषजे	भिषग्भ्याम्	भिषग्भ्यः
पञ्चमी	भिषजः	भिषग्भ्याम्	भिषग्भ्यः
षष्ठी	भिषजः	भिषजोः	भिषजाम्
सप्तमी	भिषजि	भिषजोः	भिषक्षु
सम्बोधनम्	हे भिषग् / हे भिषक्	हे भिषजौ	हे भिषजः

स्त्रीलिङ्ग-शब्दरूपाणि

इस भाग में वाच्, त्वच्, स्रज्, रुज्, सरित्, विद्युत्, दिव् और दिश् जैसे व्यञ्जनान्त स्त्रीलिङ्ग शब्द दिये गये हैं।

‘च्’-कारान्त स्त्रीलिङ्ग — वाच्

विभक्तिः	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथमा	वाग् / वाक्	वाचौ	वाचः
द्वितीया	वाचम्	वाचौ	वाचः
तृतीया	वाचा	वाग्भ्याम्	वाग्भिः
चतुर्थी	वाचे	वाग्भ्याम्	वाग्भ्यः
पञ्चमी	वाचः	वाग्भ्याम्	वाग्भ्यः
षष्ठी	वाचः	वाचोः	वाचाम्
सप्तमी	वाचि	वाचोः	वाक्षु
सम्बोधनम्	हे वाग् / हे वाक्	हे वाचौ	हे वाचः

‘च्’-कारान्त स्त्रीलिङ्ग — त्वच्

विभक्तिः	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथमा	त्वग् / त्वक्	त्वचौ	त्वचः
द्वितीया	त्वचम्	त्वचौ	त्वचः
तृतीया	त्वचा	त्वग्भ्याम्	त्वग्भिः
चतुर्थी	त्वचे	त्वग्भ्याम्	त्वग्भ्यः
पञ्चमी	त्वचः	त्वग्भ्याम्	त्वग्भ्यः
षष्ठी	त्वचः	त्वचोः	त्वचाम्
सप्तमी	त्वचि	त्वचोः	त्वक्षु
सम्बोधनम्	हे त्वग् / हे त्वक्	हे त्वचौ	हे त्वचः

‘ज्’-कारान्त स्त्रीलिङ्ग — स्रज्

विभक्तिः	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथमा	स्रग् / स्रक्	स्रजौ	स्रजः
द्वितीया	स्रजम्	स्रजौ	स्रजः
तृतीया	स्रजा	स्रग्भ्याम्	स्रग्भिः
चतुर्थी	स्रजे	स्रग्भ्याम्	स्रग्भ्यः
पञ्चमी	स्रजः	स्रग्भ्याम्	स्रग्भ्यः
षष्ठी	स्रजः	स्रजोः	स्रजाम्
सप्तमी	स्रजि	स्रजोः	स्रक्षु
सम्बोधनम्	हे स्रग् / हे स्रक्	हे स्रजौ	हे स्रजः

‘ज्’-कारान्त स्त्रीलिङ्ग — रुज्

विभक्तिः	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथमा	रुग् / रुक्	रुजौ	रुजः
द्वितीया	रुजम्	रुजौ	रुजः
तृतीया	रुजा	रुग्भ्याम्	रुग्भिः
चतुर्थी	रुजे	रुग्भ्याम्	रुग्भ्यः
पञ्चमी	रुजः	रुग्भ्याम्	रुग्भ्यः
षष्ठी	रुजः	रुजोः	रुजाम्
सप्तमी	रुजि	रुजोः	रुक्षु
सम्बोधनम्	हे रुग् / हे रुक्	हे रुजौ	हे रुजः

‘त्’-कारान्त स्त्रीलिङ्ग — सरित्

विभक्तिः	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथमा	सरिद् / सरित्	सरितौ	सरितः
द्वितीया	सरितम्	सरितौ	सरितः
तृतीया	सरिता	सरिद्भ्याम्	सरिद्भिः
चतुर्थी	सरिते	सरिद्भ्याम्	सरिद्भ्यः
पञ्चमी	सरितः	सरिद्भ्याम्	सरिद्भ्यः
षष्ठी	सरितः	सरितोः	सरिताम्
सप्तमी	सरिति	सरितोः	सरित्सु
सम्बोधनम्	हे सरिद् / हे सरित्	हे सरितौ	हे सरितः

‘त्’-कारान्त स्त्रीलिङ्ग — विद्युत्

विभक्तिः	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथमा	विद्युद् / विद्युत्	विद्युतौ	विद्युतः
द्वितीया	विद्युतम्	विद्युतौ	विद्युतः
तृतीया	विद्युता	विद्युद्भ्याम्	विद्युद्भिः
चतुर्थी	विद्युते	विद्युद्भ्याम्	विद्युद्भ्यः
पञ्चमी	विद्युतः	विद्युद्भ्याम्	विद्युद्भ्यः
षष्ठी	विद्युतः	विद्युतोः	विद्युताम्
सप्तमी	विद्युति	विद्युतोः	विद्युत्सु
सम्बोधनम्	हे विद्युद् / हे विद्युत्	हे विद्युतौ	हे विद्युतः

‘व्’-कारान्त स्त्रीलिङ्ग — दिव्

विभक्तिः	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथमा	द्यौः	दिवौ	दिवः
द्वितीया	दिवम्	दिवौ	दिवः
तृतीया	दिवा	द्युभ्याम्	द्युभिः
चतुर्थी	दिवे	द्युभ्याम्	द्युभ्यः
पञ्चमी	दिवः	द्युभ्याम्	द्युभ्यः
षष्ठी	दिवः	दिवोः	दिवाम्
सप्तमी	दिवि	दिवोः	द्युषु
सम्बोधनम्	हे द्यौः	हे दिवौ	हे दिवः

‘श्’-कारान्त स्त्रीलिङ्ग — दिश्

विभक्तिः	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथमा	दिग् / दिक्	दिशौ	दिशः
द्वितीया	दिशम्	दिशौ	दिशः
तृतीया	दिशा	दिग्भ्याम्	दिग्भिः
चतुर्थी	दिशे	दिग्भ्याम्	दिग्भ्यः
पञ्चमी	दिशः	दिग्भ्याम्	दिग्भ्यः
षष्ठी	दिशः	दिशोः	दिशाम्
सप्तमी	दिशि	दिशोः	दिक्षु
सम्बोधनम्	हे दिग् / हे दिक्	हे दिशौ	हे दिशः

नपुंसकलिङ्ग-शब्दरूपाणि

पाठ में जगत्, नामन्, कर्मन्, चर्मन्, मनस्, तपस्, पयस्, शिरस्, छन्दस् तथा चक्षुष् के रूप दिये गये हैं।

Imp for Exams: नपुंसकलिङ्ग में प्रथमा और द्वितीया के रूप समान होते हैं। यह नियम पहचानने में बहुत उपयोगी है।

‘त्’-कारान्त नपुंसकलिङ्ग — जगत्

विभक्तिः	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथमा	जगद् / जगत्	जगती	जगन्ति
द्वितीया	जगद् / जगत्	जगती	जगन्ति
तृतीया	जगता	जगद्भ्याम्	जगद्भिः
चतुर्थी	जगते	जगद्भ्याम्	जगद्भ्यः
पञ्चमी	जगतः	जगद्भ्याम्	जगद्भ्यः
षष्ठी	जगतः	जगतोः	जगताम्
सप्तमी	जगति	जगतोः	जगत्सु
सम्बोधनम्	हे जगद् / हे जगत्	हे जगती	हे जगन्ति

‘न्’-कारान्त नपुंसकलिङ्ग — नामन्

विभक्तिः	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथमा	नाम	नाम्नी / नामनी	नामानि
द्वितीया	नाम	नाम्नी / नामनी	नामानि
तृतीया	नाम्ना	नामभ्याम्	नामभिः
चतुर्थी	नाम्ने	नामभ्याम्	नामभ्यः
पञ्चमी	नाम्नः	नामभ्याम्	नामभ्यः
षष्ठी	नाम्नः	नाम्नोः	नाम्नाम्
सप्तमी	नाम्नि / नामनि	नाम्नोः	नामसु
सम्बोधनम्	हे नामन् / हे नाम	हे नाम्नी / हे नामनी	हे नामानि

‘न्’-कारान्त नपुंसकलिङ्ग — कर्मन्

विभक्तिः	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथमा	कर्म	कर्मणी	कर्माणि
द्वितीया	कर्म	कर्मणी	कर्माणि
तृतीया	कर्मणा	कर्मभ्याम्	कर्मभिः
चतुर्थी	कर्मणे	कर्मभ्याम्	कर्मभ्यः
पञ्चमी	कर्मणः	कर्मभ्याम्	कर्मभ्यः
षष्ठी	कर्मणः	कर्मणोः	कर्मणाम्
सप्तमी	कर्मणि	कर्मणोः	कर्मसु
सम्बोधनम्	हे कर्मन् / हे कर्म	हे कर्मणी	हे कर्माणि

‘न्’-कारान्त नपुंसकलिङ्ग — चर्मन्

विभक्तिः	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथमा	चर्म	चर्मणी	चर्माणि
द्वितीया	चर्म	चर्मणी	चर्माणि
तृतीया	चर्मणा	चर्मभ्याम्	चर्मभिः
चतुर्थी	चर्मणे	चर्मभ्याम्	चर्मभ्यः
पञ्चमी	चर्मणः	चर्मभ्याम्	चर्मभ्यः
षष्ठी	चर्मणः	चर्मणोः	चर्मणाम्
सप्तमी	चर्मणि	चर्मणोः	चर्मसु
सम्बोधनम्	हे चर्मन् / हे चर्म	हे चर्मणी	हे चर्माणि

‘स्’-कारान्त नपुंसकलिङ्ग — मनस्

विभक्तिः	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथमा	मनः	मनसी	मनांसि
द्वितीया	मनः	मनसी	मनांसि
तृतीया	मनसा	मनोभ्याम्	मनोभिः
चतुर्थी	मनसे	मनोभ्याम्	मनोभ्यः
पञ्चमी	मनसः	मनोभ्याम्	मनोभ्यः
षष्ठी	मनसः	मनसोः	मनसाम्
सप्तमी	मनसि	मनसोः	मनस्सु
सम्बोधनम्	हे मनः	हे मनसी	हे मनांसि

‘स्’-कारान्त नपुंसकलिङ्ग — तपस्

विभक्तिः	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथमा	तपः	तपसी	तपांसि
द्वितीया	तपः	तपसी	तपांसि
तृतीया	तपसा	तपोभ्याम्	तपोभिः
चतुर्थी	तपसे	तपोभ्याम्	तपोभ्यः
पञ्चमी	तपसः	तपोभ्याम्	तपोभ्यः
षष्ठी	तपसः	तपसोः	तपसाम्
सप्तमी	तपसि	तपसोः	तपस्सु
सम्बोधनम्	हे तपः	हे तपसी	हे तपांसि

‘स्’-कारान्त नपुंसकलिङ्ग — पयस्

विभक्तिः	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथमा	पयः	पयसी	पयांसि
द्वितीया	पयः	पयसी	पयांसि
तृतीया	पयसा	पयोभ्याम्	पयोभिः
चतुर्थी	पयसे	पयोभ्याम्	पयोभ्यः
पञ्चमी	पयसः	पयोभ्याम्	पयोभ्यः
षष्ठी	पयसः	पयसोः	पयसाम्
सप्तमी	पयसि	पयसोः	पयस्सु
सम्बोधनम्	हे पयः	हे पयसी	हे पयांसि

‘स्’-कारान्त नपुंसकलिङ्ग — शिरस्

विभक्तिः	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथमा	शिरः	शिरसी	शिरांसि
द्वितीया	शिरः	शिरसी	शिरांसि
तृतीया	शिरसा	शिरोभ्याम्	शिरोभिः
चतुर्थी	शिरसे	शिरोभ्याम्	शिरोभ्यः
पञ्चमी	शिरसः	शिरोभ्याम्	शिरोभ्यः
षष्ठी	शिरसः	शिरसोः	शिरसाम्
सप्तमी	शिरसि	शिरसोः	शिरस्सु
सम्बोधनम्	हे शिरः	हे शिरसी	हे शिरांसि

‘स्’-कारान्त नपुंसकलिङ्ग — छन्दस्

विभक्तिः	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथमा	छन्दः	छन्दसी	छन्दांसि
द्वितीया	छन्दः	छन्दसी	छन्दांसि
तृतीया	छन्दसा	छन्दोभ्याम्	छन्दोभिः
चतुर्थी	छन्दसे	छन्दोभ्याम्	छन्दोभ्यः
पञ्चमी	छन्दसः	छन्दोभ्याम्	छन्दोभ्यः
षष्ठी	छन्दसः	छन्दसोः	छन्दसाम्
सप्तमी	छन्दसि	छन्दसोः	छन्दस्सु
सम्बोधनम्	हे छन्दः	हे छन्दसी	हे छन्दांसि

‘ष्’-कारान्त नपुंसकलिङ्ग — चक्षुष्

विभक्तिः	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथमा	चक्षुः	चक्षुषी	चक्षूंषि
द्वितीया	चक्षुः	चक्षुषी	चक्षूंषि
तृतीया	चक्षुषा	चक्षुर्भ्याम्	चक्षुर्भिः
चतुर्थी	चक्षुषे	चक्षुर्भ्याम्	चक्षुर्भ्यः
पञ्चमी	चक्षुषः	चक्षुर्भ्याम्	चक्षुर्भ्यः
षष्ठी	चक्षुषः	चक्षुषोः	चक्षुषाम्
सप्तमी	चक्षुषि	चक्षुषोः	चक्षुष्षु
सम्बोधनम्	हे चक्षुः	हे चक्षुषी	हे चक्षूंषि

रूपों में दिखाई देने वाले Imp Patterns

1. नपुंसकलिङ्ग में प्रथमा = द्वितीया

जैसे— कर्म / कर्मणी / कर्माणि दोनों विभक्तियों में समान हैं।

2. द्विवचन में कई विभक्तियों का समान रूप

तृतीया, चतुर्थी और पञ्चमी के द्विवचन में अक्सर भ्याम् दिखाई देता है।

3. षष्ठी-सप्तमी द्विवचन

अनेक paradigms में दोनों स्थानों पर ओः प्रकार का रूप दिखाई देता है।

4. ध्वनि-परिवर्तन

व्यञ्जनान्त शब्दों में प्रत्यय लगने पर मूल अन्तिम ध्वनि बदल सकती है— जैसे वाच् → वाग्भ्याम्, दिश् → दिग्भ्याम्, वणिज् → वणिग्भ्याम्।

English Explanation: Consonant-ending Sanskrit nouns often show stem changes before endings. Learning the pattern is therefore more useful than simply trying to attach visible suffixes mechanically.

सुप्-प्रत्ययाः

संज्ञापदों के विभक्ति-वचन रूपों की मूल प्रत्यय-व्यवस्था सुप्-प्रत्यय कहलाती है। यही व्यवस्था पुल्लिङ्ग, स्त्रीलिङ्ग और नपुंसकलिङ्ग में आधाररूप से प्रयुक्त होती है।

विभक्तिः	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथमा	सु	औ	जस्
द्वितीया	अम्	औट्	शस्
तृतीया	टा	भ्याम्	भिस्
चतुर्थी	ङे	भ्याम्	भ्यस्
पञ्चमी	ङसि	भ्याम्	भ्यस्
षष्ठी	ङस्	ओस्	आम्
सप्तमी	ङि	ओस्	सुप्

Imp for Exams: सुप्-प्रत्यय सीधे दिखाई देने वाले आधुनिक शब्द-अन्त नहीं हैं। ध्वनि और व्याकरणिक प्रक्रियाओं के कारण वास्तविक शब्दरूप बदलकर दिखाई देते हैं।

सुप्-प्रत्ययों का Visual Pattern

Questions and Detailed Answers

इस परिशिष्ट में पृथक् अभ्यास-प्रश्नों का भाग नहीं दिया गया है; मुख्य सामग्री शब्दरूप-सारिणियाँ हैं। नीचे उन्हीं सारिणियों पर आधारित विस्तृत अध्ययन-प्रश्नोत्तर दिये गये हैं।

1. शब्दरूपम् किम्?

किसी प्रातिपदिक अथवा मूल संज्ञाशब्द का लिङ्ग, विभक्ति और वचन के अनुसार बनने वाला व्याकरणिक रूप शब्दरूप कहलाता है। उदाहरणतः कर्मन् शब्द के रूप—कर्म, कर्मणी, कर्माणि, कर्मणा, कर्मणे आदि हैं।

2. संस्कृत में कितनी मुख्य विभक्तियाँ होती हैं?

सात मुख्य विभक्तियाँ होती हैं— प्रथमा, द्वितीया, तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी, षष्ठी और सप्तमी। इनके अतिरिक्त सम्बोधन का प्रयोग किसी व्यक्ति या वस्तु को पुकारने के लिए होता है।

3. संस्कृत में कितने वचन होते हैं?

तीन वचन होते हैं— एकवचनम् एक के लिए, द्विवचनम् दो के लिए और बहुवचनम् दो से अधिक के लिए।

4. “ब्रह्मन्” शब्द किस प्रकार का शब्द है?

“ब्रह्मन्” नकारान्त पुल्लिङ्ग शब्द है। इसके प्रथमा रूप हैं— ब्रह्मा, ब्रह्माणौ, ब्रह्माणः।

5. “गुणिन्” शब्द के प्रथमा रूप कौन-से हैं?

एकवचन में गुणी, द्विवचन में गुणिनौ तथा बहुवचन में गुणिनः।

6. “पथिन्” शब्द के रूपों में विशेषता क्या है?

इसका प्रथमा एकवचन “पन्थाः” है, जबकि अन्य कई रूपों में “पथ्” आधार दिखाई देता है—जैसे पथा, पथे, पथि, पथिभ्याम्। इसलिए इसे केवल एक ending जोड़कर नहीं बनाया जा सकता।

7. “विद्वस्” शब्द का प्रथमा एकवचन क्या है?

“विद्वस्” शब्द का प्रथमा एकवचन विद्वान् है। द्विवचन विद्वांसौ और बहुवचन विद्वांसः है।

8. “वाच्” शब्द का प्रथमा एकवचन क्या है?

वाच् शब्द का प्रथमा एकवचन वाग् / वाक् दिया गया है। यह उदाहरण दिखाता है कि व्यञ्जनान्त शब्दों में रूप-निर्माण के समय अन्तिम ध्वनि परिवर्तित हो सकती है।

9. “दिश्” शब्द की तृतीया बहुवचन क्या है?

“दिश्” की तृतीया बहुवचन दिग्भिः है। यहाँ श् से ग्-आधारित रूप में परिवर्तन दिखाई देता है।

10. नपुंसकलिङ्ग शब्दों का सबसे महत्वपूर्ण सामान्य नियम क्या है?

नपुंसकलिङ्ग में प्रथमा और द्वितीया के रूप समान होते हैं। जैसे— कर्म / कर्मणी / कर्माणि दोनों विभक्तियों में समान रूप हैं।

11. “नामन्” शब्द के प्रथमा रूप कौन-से हैं?

प्रथमा एकवचन नाम, द्विवचन नाम्नी / नामनी और बहुवचन नामानि है।

12. “कर्मन्” शब्द की तृतीया एकवचन क्या है?

“कर्मन्” की तृतीया एकवचन कर्मणा है। इसका सामान्य अर्थ “कर्म के द्वारा” हो सकता है।

13. “मनस्” शब्द के प्रथमा बहुवचन का रूप क्या है?

“मनस्” का प्रथमा बहुवचन मनांसि है। द्वितीया बहुवचन भी मनांसि ही है क्योंकि यह नपुंसकलिङ्ग शब्द है।

14. “तपस्” की तृतीया एकवचन क्या है?

“तपस्” की तृतीया एकवचन तपसा है।

15. “पयस्” शब्द की षष्ठी बहुवचन क्या है?

“पयस्” की षष्ठी बहुवचन पयसाम् है।

16. “शिरस्” का प्रथमा बहुवचन क्या है?

“शिरस्” का प्रथमा बहुवचन शिरांसि है।

17. “छन्दस्” का द्विवचन प्रथमा रूप क्या है?

“छन्दस्” का प्रथमा द्विवचन छन्दसी है। द्वितीया द्विवचन भी छन्दसी ही है।

18. “चक्षुष्” शब्द का प्रथमा बहुवचन क्या है?

इसका प्रथमा बहुवचन चक्षूंषि है। द्वितीया बहुवचन भी यही रूप है।

19. सुप्-प्रत्यय क्या हैं?

संज्ञापदों के सात विभक्ति और तीन वचन रूपों के लिए प्रयोग होने वाले मूल प्रत्ययों के समूह को सुप्-प्रत्यय कहा जाता है। उदाहरणतः प्रथमा में सु, औ, जस् और तृतीया में टा, भ्याम्, भिस् दिये गये हैं।

20. शब्दरूप याद करने का सबसे अच्छा तरीका क्या है?

पहले शब्द का लिङ्ग और अन्तिम वर्ण पहचानें। फिर उसी pattern के एक आदर्श शब्द को अच्छी तरह सीखें। समान pattern वाले अन्य शब्दों में प्रथमा-द्वितीया, तृतीया-चतुर्थी-पञ्चमी तथा षष्ठी-सप्तमी के recurring endings को पहचानें। केवल अलग-अलग 24 रूप रटने के बजाय पूरा pattern समझना अधिक उपयोगी है।

Imp for Exams

1. शब्द का लिङ्ग और अन्तिम अक्षर पहचाने बिना रूप न लिखें।

2. नपुंसकलिङ्ग में प्रथमा = द्वितीया याद रखें।

3. तृतीया-चतुर्थी-पञ्चमी द्विवचन में -भ्याम् pattern को पहचानें।

4. षष्ठी और सप्तमी द्विवचन में बहुत बार -ओः रूप दिखाई देता है।

5. व्यञ्जनान्त शब्दों में ध्वनि-परिवर्तन पर विशेष ध्यान दें— वाच् → वाग्भ्याम्, दिश् → दिग्भ्याम्, वणिज् → वणिग्भ्याम्।

6. प्रश्न में यदि “तृतीया बहुवचन”, “षष्ठी द्विवचन” आदि पूछा गया हो, तो पहले सही row और फिर सही number-column चुनें।

Important Concepts — English Explanation

Declension

Declension means changing a noun into the correct grammatical form according to case and number.

Three Numbers

Sanskrit has singular for one, dual specifically for two, and plural for more than two.

Consonant-ending Nouns

These nouns may undergo visible stem changes before their endings. Therefore pattern recognition is essential.

Neuter Rule

In neuter nouns, nominative and accusative forms are identical in each number. This is one of the most useful rules for students.

Imp for Exams: Do not identify a form only by its final letters. First identify the noun-pattern, then the case and number.