एषा सा कृतकबुद्धिःमानवबुद्धेः सहकरी Class 9 Notes and Answers

शारदा • कक्षा 9 • पञ्चमः पाठः

एषा सा कृतकबुद्धिः
मानवबुद्धेः सहकरी

A classroom conversation explaining Artificial Intelligence, its uses, limitations, risks and its proper role as a helper of human intelligence.

मानवबुद्धिः Human Intelligenceकृतकबुद्धिः Artificial Intelligence सहयोग Human judgement + AI tools सहकरी — न तु स्वामी
Imp: पाठ का मुख्य विचार है — कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहायिका अस्ति, प्रतिस्पर्धिनी अथवा स्वामिनी नहीं।

1. पाठ का परिचय

आधुनिक विज्ञान-युग में मानवजीवन बहुत तेजी से बदल रहा है। इसी परिवर्तन के बीच कृतकबुद्धिः — Artificial Intelligence एक प्रभावशाली तकनीकी साधन के रूप में सामने आई है।

पाठ एक विद्यालय-कक्षा के वार्तालाप के रूप में रचा गया है। अध्यापक और विद्यार्थी मिलकर AI के स्वरूप, प्रकार, प्रशिक्षण, उपयोग, लाभ, सीमाएँ और दुरुपयोग पर चर्चा करते हैं।

In simple English: This chapter does not present AI only as a powerful technology. It also asks students to think carefully about how AI should be used responsibly.

2. Classroom Story

1 Driverless Smart Car से शुरुआत

यशिका कक्षा में बताती है कि उसने एक चालकरहित पटु-कारयानम् देखा। वह आश्चर्य से पूछती है कि बिना चालक के वाहन कैसे चल सकता है।

अध्यापक बताते हैं कि यह कृतकबुद्धि के कारण सम्भव है।

2 कृतकबुद्धिः क्या है?

श्रेया उत्तर देती है कि जब यन्त्र मनुष्य के समान चिन्तन, निर्णय और कार्य करने का प्रयास करते हैं, तब वहाँ कृतकबुद्धि का उपयोग माना जाता है।

Easy English: AI refers here to machines or software systems designed to perform tasks that normally require forms of human intelligence.

3 AI के उदाहरण

अध्यापक और छात्र पाठ में कई उदाहरणों का उल्लेख करते हैं—

ChatGPT सिरि एलेक्सा Google Maps Gemini Meta AI Perplexity

छात्र बताते हैं कि ऐसे उपकरण प्रश्नों के उत्तर, आवाज-आधारित निर्देश, गीत, मौसम-सूचना तथा दिशा-निर्देशन जैसे कार्य कर सकते हैं।

4 AI के तीन प्रकार

पाठ में कृतकबुद्धि के तीन प्रकार बताए गए हैं:

प्रकारसरल अर्थपाठ में स्थिति
सङ्कुचितकृतकबुद्धिःविशिष्ट कार्य करने वाली AIGPT, Google Maps आदि
सामान्यकृतकबुद्धिःमानव जैसी व्यापक बुद्धिमत्तालक्ष्य के रूप में प्रस्तुत
अत्युत्कृष्टकृतकबुद्धिःमानव से अधिक बुद्धिमान AIकाल्पनिक रूप में प्रस्तुत

5 यन्त्र कैसे सीखते हैं?

अध्यापक बताते हैं कि तकनीकी विशेषज्ञ यन्त्राधिगमः — Machine Learning और गहनाधिगमः — Deep Learning जैसी विधियों से यन्त्रों को प्रशिक्षित करते हैं।

यन्त्र जिस दत्तांश से सीखता है, उसके समूह को यहाँ डेटासेट् कहा गया है।

English idea: A dataset acts like learning material for an AI system. The quality of the learning material influences the quality of the result.

6 गलत Dataset और पूर्वग्रह

यशिका पूछती है कि यदि अशुद्ध अथवा पक्षपातयुक्त दत्तांश दिया जाए, तो क्या AI भी गलत उत्तर दे सकती है?

अध्यापक कहते हैं कि हाँ। पक्षपातयुक्त प्रशिक्षण-दत्तांश से पक्षपातयुक्त निष्कर्ष उत्पन्न हो सकते हैं। इस दोष को पाठ में पूर्वग्रहः — Bias कहा गया है।

Imp: AI का उत्तर अपने-आप सत्य नहीं मान लेना चाहिए। मानवीय विवेक और परीक्षण आवश्यक हैं।

3. कृतकबुद्धिः कहाँ-कहाँ उपयोगी है?

कृतकबुद्धिः Artificial Intelligence शिक्षा चिकित्सा कृषि सञ्चार वित्त मनोरञ्जन

पाठ में शिक्षा, चिकित्सा, कृषि, न्यायालय, सञ्चार, वित्त, कला-सङ्गीत और मनोरञ्जन सहित अनेक क्षेत्रों का उल्लेख है।

4. शिक्षा में AI

अध्यापक निम्न AI-आधारित शैक्षिक साधनों का उल्लेख करते हैं:

DIKSHA SWAYAM AI for All PM e-Vidya Chatbot Translation Tools

इन उपकरणों की सहायता से विद्यार्थी शिक्षक की अनुपस्थिति में भी कुछ विषयों का स्वाध्याय कर सकते हैं।

कृतकबुद्धिः गुरुमित्रम् अस्ति,
गुरुविकल्पः नास्ति।

पाठ स्पष्ट करता है कि AI शिक्षक का विकल्प नहीं है। शिक्षक केवल पुस्तक का ज्ञान नहीं देते, बल्कि अनुशासन, परोपकार, करुणा, व्यवहारज्ञान और मानवीय मूल्य भी विकसित करते हैं।

Important English explanation: AI may support learning, but a teacher also develops judgement, values, discipline and human connection.

5. चिकित्सा में AI

पाठ में निम्न उदाहरण दिए गए हैं:

  • रोबोटिक्-सर्जरी
  • रोग-पूर्वज्ञानम्
  • AI आधारित रश्मिपरीक्षणविद्या / Radiology
  • चैट-कृतकबुद्धिः
  • औषध-शुश्रूषा सम्बन्धी उपकरण
पाठ AI को चिकित्सा में सहायक उपकरण के रूप में प्रस्तुत करता है, न कि मानवीय चिकित्सकीय विवेक के पूर्ण विकल्प के रूप में।

6. कृषि में AI

कृषि-क्षेत्र में AI आधारित यन्त्रों से निम्न कार्यों का उल्लेख किया गया है:

  • ड्रोन द्वारा बीज-वपन
  • कीटनिरीक्षण
  • भूमिक्षमता-परीक्षण
  • अन्य कृषि सम्बन्धी परीक्षण

7. अपराध-नियन्त्रण में AI

अध्यापक बताते हैं कि अपराधशमन के लिए मुखपरिचयप्रणाली — Facial Recognition और पूर्वानुमेय-नियन्त्रणम् — Predictive Policing जैसे उपयोगों का उल्लेख किया जाता है।

8. क्या AI कविता भी लिख सकती है?

कक्षा में यह प्रश्न भी उठता है कि क्या कृतकबुद्धि काव्य रच सकती है। वेद ChatGPT से प्राप्त एक श्लोक प्रस्तुत करता है:

विद्युत्प्रज्ञया यन्त्राणि नित्यं वदन्ति चेतनाः।
अहोरात्रं न विश्रान्ताः मानवान् धारयन्ति ते॥
English idea: The example is used to show that AI systems can generate language, including verse-like text.

9. AI का दुरुपयोग — Deepfake

पाठ में AI के लाभों के साथ उसके दुरुपयोग की समस्या भी समझाई गई है।

डीप-फेक को AI द्वारा बनाया गया मिथ्या चित्र, दृश्य अथवा ध्वनि बताया गया है, जिसमें किसी व्यक्ति का चेहरा या वाणी झूठे रूप में प्रस्तुत की जा सकती है।

Imp: Deepfake का उपयोग उपहास या अपराध के लिए भी किया जा सकता है, इसलिए डिजिटल सामग्री को बिना जाँच सत्य नहीं मानना चाहिए।

समाधान के रूप में पाठ क्या बताता है?

  • कृतकबुद्धि-साक्षरता
  • नैतिकतापूर्ण प्रशिक्षण
  • सरकारी नियन्त्रण
  • आत्मनियन्त्रण

10. AI और रोजगार

विद्यार्थियों की चिन्ता है कि AI मनुष्यों की नौकरियाँ छीन सकती है। अध्यापक इस विषय को सरल रूप से समझाते हैं।

पाठ के अनुसार कृतकबुद्धि स्वयं किसी की नौकरी नहीं छीनती, परन्तु AI में प्रशिक्षित व्यक्ति किसी अप्रशिक्षित व्यक्ति की पारम्परिक नौकरी का स्थान ले सकता है।

इसलिए Skill India, Digital India और e-Skill India जैसी प्रशिक्षण-आधारित योजनाओं का उल्लेख किया गया है।

English idea: The chapter presents reskilling as an important response to technological change.

11. मानवबुद्धिः + कृतकबुद्धिः

Human Judgement + AI Tools → Better Assistance
“कृतकबुद्धिः मित्रं भवेत्,
न भवेत् स्वामी।”

AI का उपयोग विवेकपूर्वक किया जाए तो जीवन अधिक सुगम, सुरक्षित और उपयोगी हो सकता है।

Imp: निर्णय का अन्तिम दायित्व मनुष्य का होना चाहिए।

12. व्याकरण — विभक्तियों का प्रयोग

पञ्चमी विभक्तिः — अपादानकारकम्

प्रश्न: कस्मात्?
कारण, वियोग और अपसरण को दर्शाती है।
  • मूषकः बिडालात् बिभेति।
  • छात्रः विद्यालयात् आगतः।
  • दुर्जनः मूर्खतया धर्मात् भ्रष्टः।

षष्ठी विभक्तिः — सम्बन्धः

प्रश्न: कस्य?
सम्बन्ध, स्वामित्व, अंश और विषय को दर्शाती है।
  • मम मित्रम्।
  • बालकस्य पुस्तकम्।
  • फलस्य स्वादः रुचिकरः।

सप्तमी विभक्तिः — अधिकरणकारकम्

प्रश्न: कस्मिन्?
स्थान, काल और आधार का बोध कराती है।
  • विद्यालये पठति।
  • प्रभाते सूर्यः उदेति।
  • भूमौ पादपाः रोहन्ति।

13. अभ्यास प्रश्न एवं उत्तर

अभ्यास 1 — पूर्णवाक्येन उत्तराणि लिखत

(क) कृतकबुद्धिः का अस्ति?
उत्तर: यया अचेतनयन्त्राणि मानवबुद्धिवत् चिन्तयन्ति, निर्णयं कुर्वन्ति कार्यं च कुर्वन्ति, सा कृतकबुद्धिः अस्ति।
(ख) अध्यापकः कृतकबुद्धेः कानि उदाहरणानि उक्तवान्?
उत्तर: अध्यापकः चैट-जीपीटी, सिरि, एलेक्सा, गूगल-मानचित्रम्, जेमिनि, मेटा-कृतकबुद्धिः तथा परप्लेक्सिटि इत्यादीनि उदाहरणानि उक्तवान्।
(ग) यन्त्राणि कथं शिक्ष्यन्ते?
उत्तर: यन्त्राणि यन्त्राधिगम-गहनाधिगमविधिभ्यां दत्तांशस्य साहाय्येन प्रशिक्ष्यन्ते।
(घ) ‘डेटासेट्’ केषां पाठशाला अस्ति?
उत्तर: ‘डेटासेट्’ कृतकबुद्धियन्त्राणां पाठशाला अस्ति।
(ङ) कृतकबुद्धिः कुत्र प्रयुज्यते?
उत्तर: कृतकबुद्धिः शिक्षायां, चिकित्सायां, कृषिक्षेत्रे, न्यायालये, सञ्चारे, वित्ते, कलासङ्गीतक्षेत्रे मनोरञ्जनादिषु च प्रयुज्यते।
(च) शिक्षायां कृतकबुद्धेः उपयोगः कथं भवति?
उत्तर: दीक्षा, स्वयम्, पी.एम.-ई-विद्या, चैटबोट्, भाषानुवादोपकरणादीनां साहाय्येन छात्राः स्वयम् अध्ययनं कर्तुं शक्नुवन्ति।
(छ) यदि अशुद्धदत्तांशः दीयते तर्हि का समस्या भवति?
उत्तर: यदि अशुद्धः अथवा पक्षपातयुक्तः दत्तांशः दीयते, तर्हि कृतकबुद्धेः निष्कर्षाः अपि पक्षपातयुक्ताः अथवा त्रुटिपूर्णाः भवन्ति।
(ज) कृतकबुद्धेः दुरुपयोगेन कीदृशं भयम् अस्ति?
उत्तर: कृतकबुद्धेः दुरुपयोगेन साइबर-अपराधाः, डीप-फेक् तथा मिथ्याचित्र-मिथ्यावाणीप्रसारस्य भयम् अस्ति।
(झ) “कृतकबुद्धिः मित्रं भवेत्, न भवेत् स्वामी” इत्यस्य कः अर्थः?
उत्तर: अस्य अर्थः अस्ति यत् कृतकबुद्धिः मानवस्य सहायिका भवेत्, किन्तु मानवस्य विवेकं निर्णयशक्तिं च न नियन्त्रयेत्।

अभ्यास 2 — मेलनं कुरुत

तन्त्रांशः / पदम्सही कार्य / मिलान
चैट-जीपीटीसंवादयन्त्रम्
डीप-फेक्मिथ्याचित्रस्य निर्माणम्
शिक्षकःनैतिकतायाः शिक्षां करोति
एलेक्सागीतं गायति, दीपं प्रकाशितं करोति च
डेटासेट्यन्त्रपाठशालायाः नाम
दीक्षाए.आई. आधारित-शिक्षाप्रणाली
पूर्वानुमेय-नियन्त्रणम्अपराधशमनाय प्रयोगः
गूगल-मानचित्रम्पथनिर्देशनं करोति
पूर्वग्रहःपक्षपातयुक्तं प्रशिक्षणफलम्
DALL-Eचित्रोत्पादनाय ए.आई. अनुप्रयोगः

अभ्यास 3 — रिक्तस्थानानि पूरयत

(क) यन्त्राणां शिक्षणाय ______ नामकः दत्तांशसमूहः उपयुज्यते।
उत्तर: डेटासेट्
(ख) चैट-जीपीटी, एलेक्सा, सिरि इत्यादीनि ______ इत्यस्य उदाहरणानि सन्ति।
उत्तर: कृतकबुद्धेः
(ग) यः मनुष्यवत् प्रश्नोत्तरं करोति, सः ______ इति उच्यते।
उत्तर: संवादयन्त्रम्
(घ) यदा पक्षपातयुक्तः दत्तांशः प्रयुज्यते तर्हि कृतकबुद्धिः अपि ______ करोति।
उत्तर: पूर्वग्रहं
(ङ) ______ सदैव करुणां विवेकं च शिक्षयन्ति, कृतकबुद्धिः तु तस्य सहायिका अस्ति।
उत्तर: शिक्षकाः
(च) कृतकबुद्धियन्त्राणि अभ्यासेन ______ प्राप्नुवन्ति।
उत्तर: प्रशिक्षणम्
(छ) मिथ्याचित्रं मिथ्यावाणी च यदि कृतकबुद्ध्या निर्मीयते तर्हि सः दोषः ______ इति कथ्यते।
उत्तर: डीप-फेक्
(ज) ड्रोनस्य माध्यमेन बीज-वपनं भूमिक्षमतापरीक्षणं च ______ भवति।
उत्तर: कृषिक्षेत्रे
(झ) यदा कृतकबुद्धिः विवेकहीनतया उपयुज्यते तर्हि ______ हानिं प्राप्नोति।
उत्तर: नैतिकता

अभ्यास 5 — शुद्धम् / अशुद्धम्

वाक्यम्उत्तरम्
आर्यः यशिका च विद्यालये कृतकबुद्धेः उपयोगं कुरुतः।शुद्धम् ✓
कृतकबुद्धिः केवलं विनोदानुकूलम् उपकरणम् अस्ति।अशुद्धम् ✗
अथर्वः अपि शिक्षायां कृतकबुद्धेः प्रयोगं करोति।शुद्धम् ✓
अक्षतः चैटबोट् इत्यस्य साहाय्येन उपन्यासलेखनं करोति।अशुद्धम् ✗
ए.आई. डीप-फेक् इत्यपि कश्चन दुरुपयोगः अस्ति।शुद्धम् ✓
आर्यः चित्रनिर्माणाय कृतकबुद्धेः साहाय्यं प्राप्नोति।शुद्धम् ✓
शिक्षकः गम्भीरतया चैटबोट्-वाक्यानां मूल्याङ्कनं करोति।शुद्धम् ✓

अभ्यास 6 — चित्राधारित पञ्च वाक्यानि

चित्र में रोबोट तथा मनुष्य एक तकनीकी वातावरण में संवाद करते दिखाई देते हैं।
  1. चित्रे एकः रोबोटः दृश्यते।
  2. एकः मानवः रोबोटेन सह वार्तालापं करोति।
  3. रोबोटः कृतकबुद्ध्या युक्तः अस्ति।
  4. पृष्ठभागे सङ्गणकयन्त्राणि सन्ति।
  5. कृतकबुद्धिः मानवस्य कार्येषु सहायता करोति।

अभ्यास 7 — कर्तृपदं क्रियापदं च चिनुत

वाक्यम्कर्तृपदम्क्रियापदम्
आर्यः सङ्गणकस्य उपयोगं कुर्वन् आसीत्।आर्यःकुर्वन् आसीत्
यशिका कृतकबुद्धेः उपयुक्तानाम् उपयोगान् वर्णयति।यशिकावर्णयति
शिक्षकः बालेभ्यः सतर्कतायाः आवश्यकतां सूचयति।शिक्षकःसूचयति
अथर्वः अपि कस्यचित् रोबोटिक्-यन्त्रस्य ज्ञानं दत्तवान्।अथर्वःदत्तवान्
वेदः अपि कृतकबुद्धेः दोषान् विवेचयति।वेदःविवेचयति

अभ्यास 8 — विशेषणं विशेष्यं च चिनुत

वाक्यम्विशेषणम्विशेष्यम्
अद्यतनं सङ्गणकयन्त्रम् अतिसक्रियम् अस्ति।अद्यतनम् / अतिसक्रियम्सङ्गणकयन्त्रम्
वेदस्य गवेषणं गम्भीरम् आसीत्।गम्भीरम्गवेषणम्
यशिकायाः प्रस्तुतिः सुबोधा आसीत्।सुबोधाप्रस्तुतिः
शिक्षकस्य सन्देशः सुस्पष्टः आसीत्।सुस्पष्टःसन्देशः
आर्यस्य दृष्टिकोणः आधुनिकः आसीत्।आधुनिकःदृष्टिकोणः

14. Important Questions and Answers

प्रश्न 1. कृतकबुद्धि और मानवबुद्धि में क्या सम्बन्ध है?
उत्तर: पाठ के अनुसार कृतकबुद्धि मानवबुद्धि की सहायक है। वह अनेक कार्यों को सरल और तेज कर सकती है, परन्तु मानवीय विवेक, संवेदना और नैतिक निर्णय का स्थान नहीं ले सकती।
प्रश्न 2. Dataset क्या है?
उत्तर: Dataset वह दत्तांश-समूह है जिससे AI-यन्त्र प्रशिक्षण प्राप्त करते हैं। पाठ इसे यन्त्रों की “पाठशाला” के समान समझाता है।
प्रश्न 3. AI में Bias कैसे उत्पन्न होता है?
उत्तर: जब प्रशिक्षण के लिए पक्षपातयुक्त अथवा त्रुटिपूर्ण दत्तांश दिया जाता है, तब AI का परिणाम भी पक्षपातयुक्त हो सकता है। इसे पूर्वग्रह कहा गया है।
प्रश्न 4. AI शिक्षक का पूर्ण विकल्प क्यों नहीं हो सकती?
उत्तर: शिक्षक ज्ञान के साथ अनुशासन, करुणा, परोपकार, व्यवहारज्ञान और मानवीय मूल्यों का विकास भी करते हैं। AI इन मानवीय भूमिकाओं की केवल सहायता कर सकती है।
प्रश्न 5. Deepfake क्या है?
उत्तर: Deepfake AI द्वारा निर्मित ऐसा मिथ्या चित्र, वीडियो अथवा ध्वनि है जिसमें किसी व्यक्ति का चेहरा या वाणी झूठे रूप में प्रस्तुत की जा सकती है।
प्रश्न 6. AI के दुरुपयोग से बचने के उपाय क्या हैं?
उत्तर: AI-साक्षरता, नैतिक प्रशिक्षण, सरकारी नियन्त्रण, आत्मनियन्त्रण तथा डिजिटल सामग्री की जाँच आवश्यक है।
प्रश्न 7. कृषि में AI का क्या उपयोग है?
उत्तर: पाठ के अनुसार ड्रोन द्वारा बीज-वपन, कीटनिरीक्षण तथा भूमिक्षमता-परीक्षण जैसे कार्यों में AI आधारित यन्त्र उपयोगी हैं।
प्रश्न 8. चिकित्सा में AI के उदाहरण कौन-से हैं?
उत्तर: रोबोटिक सर्जरी, रोग-पूर्वज्ञान, AI आधारित Radiology और अन्य चिकित्सकीय उपकरणों का उल्लेख पाठ में है।
प्रश्न 9. AI और रोजगार के विषय में पाठ क्या कहता है?
उत्तर: पाठ बताता है कि AI स्वयं नौकरी नहीं छीनती, किन्तु AI में प्रशिक्षित व्यक्ति अप्रशिक्षित व्यक्ति की पारम्परिक भूमिका ले सकता है। इसलिए नये कौशल सीखना आवश्यक है।
प्रश्न 10. “कृतकबुद्धिः मित्रं भवेत्, न भवेत् स्वामी” का भाव क्या है?
उत्तर: AI का प्रयोग मनुष्य की सहायता के लिए होना चाहिए। मनुष्य को अपने निर्णय, नैतिकता और विवेक पर नियन्त्रण बनाए रखना चाहिए।