सुभाषितरसं पीत्वा जीवनं सफलं कुरु (Drink the Nectar of Good Sayings, Make Life Successful)

परिचयः (Introduction)

This chapter, "सुभाषितरसं पीत्वा जीवनं सफलं कुरु", is about Subhashitas — short Sanskrit verses full of wisdom (su = good, bhashita = spoken words). These verses guide us on good conduct, true friendship, humility, and hard work.

Table of Contents

IMP
A grandmother tells her granddaughter that नीतिश्लोकाः (moral verses) are called Subhashitas. Reading them gives direction for life and helps one become successful and wise.

कथा-भागः (The Story — Grandmother & Granddaughter)

पौत्री (Granddaughter) पितामहि! एकां नूतनां कथां कथयतु।

"Grandma! Please tell me a new story."

पितामही (Grandmother) वत्से! त्वं प्रतिदिनं तु कथां शृणोषि, अद्य नीतिश्लोकान् शृणु।

"Dear child! You hear a story every day. Today, listen to moral verses instead."

पौत्री नीतिश्लोकाः...? किं नाम सुभाषितानि?

"Moral verses...? What are Subhashitas?"

पितामही आम्। नीतिश्लोकाः नाम सुभाषितानि। सुष्ठु भाषितानि इति सुभाषितानि, अर्थात् शोभनानि वचनानि। तानि सर्वदा जनानां हिताय भवन्ति।

"Yes. Moral verses are called Subhashitas — well-spoken, beautiful words that always benefit people."

पौत्री सुभाषितपठनेन कः लाभः?

"What is the benefit of reading Subhashitas?"

पितामही सुभाषितानि स्वकर्तव्यस्य अकर्तव्यस्य च विषये स्पष्टतया मार्गदर्शनं कुर्वन्ति। अतः सर्वे अवश्यं सुभाषितानि पठन्तु।

"Subhashitas clearly guide us on what should be done and what should not. So everyone must read them."

पौत्री अहो सुन्दरम्! अहं नूनं सुभाषितानि पठिष्यामि।

"Oh wonderful! I will surely read these Subhashitas now."

श्लोकाः ससुधार्थाः (The Eight Subhashitas)

१. गायन्ति देवाः किल गीतकानि...

गायन्ति देवाः किल गीतकानि धन्यास्तु ते भारतभूमिभागे।
स्वर्गापवर्गस्पदमार्गभूते भवन्ति भूयः पुरुषाः सुरत्वात् ॥ १ ॥

भावार्थः: ये मानवाः भारतभूमौ जन्म प्राप्नुवन्ति ते धन्याः। इस पवित्र भूमि की गुणगान देवता भी करते हैं, क्योंकि यह मोक्षमार्ग की भूमि है।

IMP — English Meaning
The gods themselves sing songs praising the land of Bharat (India). Those born here are blessed, because it is considered a holy path leading to liberation (moksha). Even gods wish to be born here as humans.

२. गुणी गुणं वेत्ति न वेत्ति निर्गुणः...

गुणी गुणं वेत्ति न वेत्ति निर्गुणः बली बलं वेत्ति न वेत्ति निर्बलः।
पिको वसन्तस्य गुणं न वायसः करी च सिंहस्य बलं न मूषकः ॥ २ ॥

भावार्थः: गुणवान् जनः अन्येषां सद्गुणान् ज्ञातुं शक्नोति, परन्तु गुणहीनः जनः न शक्नोति। कोयल वसन्त के गुण को जानती है, कौआ नहीं। हाथी सिंह के बल को जानता है, चूहा नहीं।

IMP — English Meaning
Only a person of good qualities can recognise good qualities in others — a weak person cannot judge strength. The cuckoo appreciates spring's beauty; the crow cannot. An elephant understands a lion's strength; a mouse cannot. Lesson: only the worthy can recognise worth.

३. भवन्ति नम्रास्तरवः फलोद्गमैः...

भवन्ति नम्रास्तरवः फलोद्गमैः नवाम्बुभिर्दूरविलम्बिनो घनाः।
अनुद्धताः सत्पुरुषाः समृद्धिभिः स्वभाव एवैष परोपकारिणाम् ॥ ३ ॥

भावार्थः: फलों के भार से वृक्ष झुक जाते हैं, जल से भरे बादल नीचे झुकते हैं। वैसे ही सज्जन पुरुष समृद्धि में भी विनम्र (गर्वरहित) रहते हैं — यही परोपकारियों का स्वभाव है।

IMP — English Meaning
Trees bend low when laden with fruit; clouds full of fresh rain hang low near the earth. Similarly, truly good people remain humble even when they become wealthy or successful — this humility is the natural trait of those who help others.

४. यथा चतुर्भिः कनकं परीक्ष्यते...

यथा चतुर्भिः कनकं परीक्ष्यते निघर्षणच्छेदनतापताडनैः।
तथा चतुर्भिः पुरुषः परीक्ष्यते कुलेन शीलेन गुणेन कर्मणा ॥ ४ ॥

भावार्थः: जैसे सोना घिसने, काटने, तपाने और ठोकने से परखा जाता है, वैसे ही पुरुष कुल, स्वभाव, गुण और कर्म से परखा जाता है।

IMP — English Meaning
Just as gold is tested by four methods — rubbing, cutting, heating, and striking — a person is tested by four things: their family background, nature, qualities, and actions. True character shows through real tests.

५. अष्टौ गुणाः पुरुषं दीपयन्ति...

अष्टौ गुणाः पुरुषं दीपयन्ति प्रज्ञा च कौल्यं च दमः श्रुतं च।
पराक्रमश्चाबहुभाषिता च दानं यथाशक्ति कृतज्ञता च ॥ ५ ॥

भावार्थः: प्रज्ञा, कुलीनता, संयम, शास्त्रज्ञान, पराक्रम, अल्पभाषिता, यथाशक्ति दान और कृतज्ञता — ये आठ गुण मनुष्य को समाज में सम्मान दिलाते हैं।

IMP — English Meaning
Eight qualities make a person shine: wisdom, noble birth, self-control, scriptural knowledge, bravery, speaking less (but meaningfully), charity according to one's ability, and gratitude. A person with these qualities earns true respect.

६. न सा सभा यत्र न सन्ति वृद्धाः...

न सा सभा यत्र न सन्ति वृद्धाः वृद्धा न ते ये न वदन्ति धर्मम्।
धर्मः स नो यत्र न सत्यमस्ति सत्यं न तद्यच्छलमभ्युपैति ॥ ६ ॥

भावार्थः: वह सभा सभा नहीं, जहाँ ज्ञानवृद्ध न हों; वे वृद्ध नहीं जो धर्म की बात न करें; चर्चा में सदैव सत्य ही कहना चाहिए, छल नहीं।

IMP — English Meaning
An assembly is not truly an assembly without wise elders; an elder is not truly an elder if they don't speak of righteousness (dharma); righteousness isn't real without truth; and truth isn't truth if it involves deceit. Honesty and wisdom define a true gathering.

७. दुर्जनेन समं सख्यं प्रीतिं चापि न कारयेत्...

दुर्जनेन समं सख्यं प्रीतिं चापि न कारयेत्।
उष्णो दहति चाङ्गारः शीतः कृष्णायते करम् ॥ ७ ॥

भावार्थः: दुर्जन से मित्रता नहीं करनी चाहिए — जैसे गरम अंगारा हाथ जलाता है, वैसे ही ठण्डा अंगारा भी हाथ काला कर देता है।

IMP — English Meaning
Never befriend a wicked person. A hot charcoal ember burns the hand; even when it turns cold, it still blackens the hand. Similarly, a wicked person always causes harm — whether actively or passively.

८. यथा ह्येकेन चक्रेण न रथस्य गतिर्भवेत्...

यथा ह्येकेन चक्रेण न रथस्य गतिर्भवेत्।
एवं पुरुषकारेण विना दैवं न सिध्यति ॥ ८ ॥

भावार्थः: जैसे एक पहिये से रथ नहीं चल सकता, वैसे ही केवल भाग्य से, बिना पुरुषार्थ (प्रयत्न) के, कार्य सफल नहीं होता।

IMP — English Meaning
Just as a chariot cannot move with only one wheel, destiny alone cannot succeed without human effort. Both effort and fate are like the two wheels of life's chariot — "Deeds, not wishes, accomplish goals" (उद्यमेन हि सिध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः).

अभ्यासः उत्तराणि च (Exercise Answers)

१. एकपदेन उत्तराणि (One-word Answers)

(क) गीतानि के गायन्ति?

Ans: देवाः

(ख) कः बलं न वेत्ति?

Ans: निर्बलः

(ग) कः वसन्तस्य गुणं वेत्ति?

Ans: पिकः

(घ) मूषकः कस्य बलं न वेत्ति?

Ans: सिंहस्य

(ङ) फलोद्गमैः के नम्राः भवन्ति?

Ans: तरवः

(च) केन समं सख्यं न करणीयम्?

Ans: दुर्जनेन

(छ) केन विना दैवं न सिध्यति?

Ans: पुरुषकारेण

२. पूर्णवाक्येन उत्तराणि (Full-sentence Answers)

(क) तरवः कदा नम्राः भवन्ति?

Ans: तरवः फलोद्गमैः (फलभारेण) नम्राः भवन्ति।

(ख) समृद्धिभिः के अनुद्धताः भवन्ति?

Ans: समृद्धिभिः सत्पुरुषाः अनुद्धताः भवन्ति।

(ग) सत्पुरुषाणां स्वभावः कीदृशः भवति?

Ans: सत्पुरुषाणां स्वभावः विनम्रः परोपकारी च भवति।

(घ) सत्यं कदा सत्यं न भवति?

Ans: यत् छलम् अभ्युपैति, तत् सत्यं सत्यं न भवति।

(ङ) दैवं कदा न सिध्यति?

Ans: पुरुषकारेण (प्रयत्नेन) विना दैवं न सिध्यति।

३. स्तम्भयोः मेलनम् (Matching)

उक्तिः	भावार्थः
गायन्ति देवाः किल गीतकानि	भारतभूमेः माहात्म्यवर्णनम्
गुणी गुणं वेत्ति	सज्जनः एव गुणानां मर्मज्ञः
भवन्ति नम्राः तरवः फलोद्गमैः	सत्पुरुषाणां स्वाभाविकी नम्रता
यथा चतुर्भिः कनकं परीक्ष्यते	सुवर्णं चतुर्भिः प्रकारैः परीक्ष्यते
अष्टौ गुणाः पुरुषं दीपयन्ति	प्रज्ञा, दमः, दानं, कृतज्ञता इत्यादयः
दुर्जनेन समं सख्यं न कारयेत्	दुष्टसङ्गः उष्णाङ्गारसदृशः
एकेन चक्रेण न रथस्य गतिः	केवलं दैवं प्रयत्नं विना असिद्धम्

४. रिक्तस्थानपूर्तिः (Fill in the Blanks)

(क) गुणी ______ वेत्ति न वेत्ति निर्गुणः।

Ans: गुणं

(ख) भवन्ति नम्राः तरवः ______।

Ans: फलोद्गमैः

(ग) पुरुषः परीक्ष्यते कुलेन, ______, गुणेन, कर्मणा।

Ans: शीलेन

(घ) गुणाः पुरुषं दीपयन्ति – प्रज्ञा, कौल्यं, दमः, ______।

Ans: श्रुतम्

(ङ) दानं यथाशक्ति ______ च।

Ans: कृतज्ञता

(च) एवं पुरुषकारेण विना दैवं न ______।

Ans: सिध्यति

५. समुचितं विकल्पं चिनुत (MCQs)

(क) "गायन्ति देवाः किल गीतकानि" – मुख्यविषयः कः?

Ans: (ii) भारतभूमेः गौरवम्

(ख) "गुणी गुणं वेत्ति" – कः गुणं न जानाति?

Ans: (ii) निर्गुणः

(ग) "पिको वसन्तस्य गुणं न वायसः" – तात्पर्यं किम्?

Ans: (ii) सुजन एव गुणं जानाति

(घ) "भवन्ति नम्राः तरवः फलोद्गमैः" – अर्थः कः?

Ans: (iii) फलयुक्ताः वृक्षाः नम्राः भवन्ति

(ङ) "न सा सभा यत्र न सन्ति वृद्धाः" – सभायाः महत्त्वं किम्?

Ans: (iii) धर्मोपदेशाय ज्ञानवृद्धाः जनाः आवश्यकाः

(च) दुर्जनेन सह सख्यं किमर्थं न कार्यम्?

Ans: (iv) सः उष्णाङ्गारवद् हानिकरः भवति