अल्पानामपि वस्तूनां संहतिः कार्यसाधिका
( Even a Union of Small Things Can Accomplish a Great Task" )
📖 Introduction
This chapter tells two stories woven together. The first is about a group of school friends who go trekking to Uttarakhand and get caught in a dangerous flash flood. To keep everyone calm, their leader tells them a second, older story — a famous fable from the Hitopadesha, about a flock of pigeons led by their wise king, Chitragriva, who get trapped in a hunter's net.
Both stories teach the same lesson: when people stay united and act together with courage, even an impossible problem can be solved. This is where the chapter gets its title — "even small things, when joined together, can do a big job."
🏔️ Part 1: The Trek to Uttarakhand (The Frame Story)
कानिचन मित्राणि विद्यालयस्य ग्रीष्मावकाशे पुण्यक्षेत्रदर्शनाय देवभूमिम् उत्तराखण्डम् अगच्छन्। तदानीं वर्षारम्भकालः आसीत्। सर्वेऽपि गौरीकुण्डनामकं स्थानं प्राप्तवन्तः। यदा ते श्रीकेदारक्षेत्रम् आरोहन्तः आसन् तदा लक्ष्यप्राप्तेः पूर्वं वेगेन वृष्टिः आरब्धा। सहसा सर्वत्र अन्धकारः प्रसृतः। नद्याः तीव्रजलवेगेन सेतुः भग्नः। पर्वतस्खलनं सञ्जातम्। सर्वेऽपि उच्चस्वरेण अक्रन्दन् ईश्वरं प्रार्थयन्त च — "हे भगवन्! रक्ष अस्मान् रक्ष" इति।
Some friends from school went to Uttarakhand (the "Land of God") during their summer holidays to visit holy places. It was the start of the rainy season. They all reached a place called Gaurikund. While climbing towards Kedarnath, heavy rain suddenly began before they reached their goal. Darkness spread everywhere, the bridge over the river broke due to the fast current, and there was a landslide. Everyone cried out loudly, praying to God: "O Lord! Save us, save us!"
सर्वेषाम् अधैर्यं दृष्ट्वा नायकः सुधीरः सर्वान् सान्त्वयन् प्रेरयन् च अवदत् —
नायकः – अयि भोः मित्राणि! अस्मिन् विपत्काले वयं धैर्यम् अवलम्ब्य कमपि उपायं चिन्तयामः।
दिनेशः – (सविषादम्) अरे भ्रातः! किं वदसि? अस्माकं मृत्युः एव सन्निकटे अस्ति। एवं चेत् कथम् उपायः चिन्तनीयः?
नायकः – मित्र! विषादं मा कुरु। यदा वृष्टिः शान्ता, वातावरणं च स्वच्छं भविष्यति तदा वयं सम्भूय सेतुं, मार्गं च निर्माय पुनः स्वलक्ष्यं प्रति गमिष्यामः।
नायकः – अयि भोः मित्राणि! अस्मिन् विपत्काले वयं धैर्यम् अवलम्ब्य कमपि उपायं चिन्तयामः।
दिनेशः – (सविषादम्) अरे भ्रातः! किं वदसि? अस्माकं मृत्युः एव सन्निकटे अस्ति। एवं चेत् कथम् उपायः चिन्तनीयः?
नायकः – मित्र! विषादं मा कुरु। यदा वृष्टिः शान्ता, वातावरणं च स्वच्छं भविष्यति तदा वयं सम्भूय सेतुं, मार्गं च निर्माय पुनः स्वलक्ष्यं प्रति गमिष्यामः।
Seeing everyone losing courage, their clear-headed leader comforted and encouraged them:
Leader: "Friends, in this crisis let us hold on to courage and think of some solution."
Dinesh: (sadly) "Brother, what are you saying? Death itself is right next to us. How can we even think of a solution now?"
Leader: "Friend, don't lose hope. Once the rain stops and the weather clears, we will all come together, rebuild the bridge and the path, and continue towards our goal."
Leader: "Friends, in this crisis let us hold on to courage and think of some solution."
Dinesh: (sadly) "Brother, what are you saying? Death itself is right next to us. How can we even think of a solution now?"
Leader: "Friend, don't lose hope. Once the rain stops and the weather clears, we will all come together, rebuild the bridge and the path, and continue towards our goal."
सुरेशः – एतस्यां स्थितौ वयं किमेतत् अत्यन्तं दुःसाध्यम्, असम्भवं च कार्यं कर्तुं शक्नुमः?
नायकः – प्रियमित्राणि! वयम् आत्मविश्वासबलेन इदम् असम्भवम् अपि कार्यं सम्भूय अवश्यं साधयितुं शक्नुमः। तेन अस्माकं लक्ष्यप्राप्तिः प्राणरक्षा चापि भविष्यति।
कपिलः – किम् इदं सम्भवति?
नायकः – नूनं सम्भवति मित्र! अस्मिन् प्रसङ्गे अहं हितोपदेशस्य एकां कथां श्रावयामि।
नायकः – प्रियमित्राणि! वयम् आत्मविश्वासबलेन इदम् असम्भवम् अपि कार्यं सम्भूय अवश्यं साधयितुं शक्नुमः। तेन अस्माकं लक्ष्यप्राप्तिः प्राणरक्षा चापि भविष्यति।
कपिलः – किम् इदं सम्भवति?
नायकः – नूनं सम्भवति मित्र! अस्मिन् प्रसङ्गे अहं हितोपदेशस्य एकां कथां श्रावयामि।
Suresh: "In this condition, can we really do such an extremely difficult, even impossible, task?"
Leader: "Dear friends, with the strength of self-confidence, we can certainly achieve even this impossible task together. That way we will both reach our goal and save our lives."
Kapil: "Is this really possible?"
Leader: "It is certainly possible, friend! On this occasion, let me tell you a story from the Hitopadesha."
Leader: "Dear friends, with the strength of self-confidence, we can certainly achieve even this impossible task together. That way we will both reach our goal and save our lives."
Kapil: "Is this really possible?"
Leader: "It is certainly possible, friend! On this occasion, let me tell you a story from the Hitopadesha."
💡 Imp Point: The leader's calm confidence here sets up the whole chapter's message — a crisis is best faced with patience (धैर्यम्) and teamwork, not panic.
🕊️ Part 2: The Story of Chitragriva and the Pigeons
The Hunter's Trap
अस्ति गोदावरीतीरे एको विशालः शाल्मलीतरुः। तत्र प्रतिदिनं दूरदेशात् पक्षिणः आगत्य निवसन्ति स्म। अथ कदाचित् तत्र कश्चिद् व्याधः तण्डुलकणान् विकीर्य जालं विस्तीर्य च प्रच्छन्नो भूत्वा स्थितः। तस्मिन्नेव काले चित्रग्रीवनामा कपोतराजः सपरिवारः आकाशमार्गे गच्छति स्म।
On the bank of the river Godavari stood a huge silk-cotton tree. Birds from far-off places would come and live there every day. One day, a hunter scattered rice grains there, spread out his net, and hid himself quietly. At the very same time, a pigeon-king named Chitragriva was flying across the sky with his flock.
The Warning Ignored
केचन कपोताः वनमध्ये तण्डुलकणान् अवलोक्य लोभाकृष्टाः अभवन्। ततो चित्रग्रीवः तण्डुलकणलुब्धान् कपोतान् अवदत् — "कुतोऽत्र निर्जने वने तण्डुलकणानां सम्भवः? तद् निरूप्यताम्। कश्चिद् व्याधोऽत्र भवेत्। सर्वथा अविचारितं कर्म न कर्तव्यम्।" एतद् वचनं श्रुत्वा कश्चित् कपोतः सदर्पम् अवदत् — "आः! किमर्थम् एवम् उच्यते?"
Some pigeons saw the rice grains in the middle of the forest and got pulled in by greed. So Chitragriva told the grain-hungry pigeons: "How can there be rice grains in this lonely forest? Let's find out first — there might be a hunter here. We should never act without thinking." On hearing this, one proud pigeon snapped back: "Oh! Why are you saying this?"
वृद्धानां वचनं ग्राह्यमापत्काले ह्युपस्थिते।
सर्वत्रैवं विचारे तु भोजनेऽप्यप्रवर्तनम्॥
सर्वत्रैवं विचारे तु भोजनेऽप्यप्रवर्तनम्॥
Meaning: "One should accept the advice of elders when a crisis is approaching — but if we overthink everything in this way, we would not even be able to eat our food!" (This is the arrogant pigeon's sarcastic reply, mocking caution.)
Trapped!
तस्य वचनं श्रुत्वा चित्रग्रीवस्य च अवज्ञां कृत्वा सर्वे कपोताः भूमौ अवतीर्य तण्डुलकणान् भोक्तुं प्रवृत्ताः। अनन्तरं ते सर्वे तेन जालेन बद्धाः अभवन्। ततो यस्य वचनात् कपोतास्तत्र बद्धाः तं सर्वे तिरस्कुर्वन्ति स्म।
Hearing him, and ignoring Chitragriva's warning, all the pigeons landed on the ground and began eating the rice. Immediately, all of them got trapped in the net. Then everyone began blaming the pigeon whose words had led them into this trap.
Chitragriva's Wisdom: "Don't Blame, Think of a Solution"
इदं दृष्ट्वा चित्रग्रीवः अवदत् — "अयम् अस्य दोषो न। अनागतविपत्तिं को वा ज्ञातुं समर्थः? अतोऽस्मिन् विपत्काले अस्माभिः अस्य तिरस्कारम् अकृत्वा कश्चन उपायश्चिन्तनीयः। यतोहि विपत्काले विस्मयः एव कापुरुषलक्षणम्।"
Seeing this, Chitragriva said: "This is not his fault. Who can know a disaster before it happens? So instead of blaming him in this crisis, we should think of some solution. Because in a crisis, being confused and helpless is the sign of a coward."
विपदि धैर्यमथाभ्युदये क्षमा, सदसि वाक्पटुता युधि विक्रमः।
यशसि चाभिरुचिर्व्यसनं श्रुतौ प्रकृतिसिद्धमिदं हि महात्मनाम्॥
यशसि चाभिरुचिर्व्यसनं श्रुतौ प्रकृतिसिद्धमिदं हि महात्मनाम्॥
Meaning: "Courage in adversity, patience in prosperity, eloquence in an assembly, bravery in war, love for fame, and devotion to knowledge — these are the natural qualities of truly great people."
💡 Imp Point: Chitragriva refuses to blame the one pigeon for the mistake. This is a mark of true leadership — focusing on solving the problem, not finding fault.
United, They Fly Away With the Net
अतोऽधुना अस्माभिः धैर्यमवलम्ब्य प्रतीकारश्चिन्त्यताम्। प्रियमित्राणि! लघूनाम् अपि वस्तूनां संहतिः कार्यसाधिका भवति इति नीतिवचनं लोकसिद्धम्। अतः अस्माभिः सर्वैः एकचित्तीभूय जालमादाय उड्डीयताम्।" एवं विचार्य सर्वे पक्षिणः जालमादाय उत्पतिताः।
"So now let us hold on to courage and think of a remedy. Dear friends! It is a well-known saying that even a union of small things can accomplish a great task. So let all of us unite with one mind and fly up carrying the net with us." Thinking this way, all the birds flew up together, carrying the net along with them.
⭐ Imp Verse (Chapter's Title Line):
"अल्पानामपि वस्तूनां संहतिः कार्यसाधिका।"
Even small/weak things, when united, can accomplish great work.
"अल्पानामपि वस्तूनां संहतिः कार्यसाधिका।"
Even small/weak things, when united, can accomplish great work.
The Hunter Loses Them — Help from Friend Hiranyaka
अनन्तरं स व्याधः सुदूरात् जालापहारकान् तान् अवलोक्य पश्चात् अधावत् परं तस्य दृष्टिपथात् दूरं गतेषु पक्षिषु स व्याधो निवृत्तः। अथ व्याधं निवृत्तं दृष्ट्वा कपोताः उक्तवन्तः — "स्वामिन्! किमिदानीं कर्तुम् उचितम्?" चित्रग्रीव उवाच — "प्रियकपोताः! अस्माकं मित्रं हिरण्यको नाम मूषकराजः गण्डकीतीरे चित्रवने निवसति। सोऽस्माकं पाशान् दन्तबलेन छेत्स्यति।"
Seeing his net being carried away from far off, the hunter ran after them — but once the birds went far out of his sight, he gave up and turned back. Seeing the hunter turn back, the pigeons said: "Master! What should we do now?" Chitragriva replied: "Dear pigeons! My friend, the mouse-king Hiranyaka, lives on the bank of the river Gandaki in Chitravana forest. He will cut our bonds with the strength of his teeth."
Freed by Hiranyaka the Mouse
एतत् आलोच्य सर्वे हिरण्यकस्य विवरसमीपं गताः। ... चित्रग्रीव उवाच — "मित्र! मा मा एवम्। पूर्वं मदाश्रितानाम् एतेषां पाशान् छिनत्तु, पश्चात् मम।" एतदाकर्ण्य हिरण्यकः प्रहृष्टमनाः पुलकितः सन् अब्रवीत् — "साधु मित्र! साधु। अनेन आश्रितवात्सल्येन त्वं त्रैलोक्यस्यापि स्वामित्वं प्राप्तुं योग्योऽसि।" ततो हिरण्यकः स्वमित्रैः सह सर्वेषां कपोतानां बन्धनानि छिनत्ति स्म।
Thinking this, they all went near Hiranyaka's burrow. ... When Hiranyaka hurried to free Chitragriva's bonds first, Chitragriva stopped him and said: "Friend! Not like that. First cut the bonds of those who depend on me, and cut mine last." Hearing this, Hiranyaka, overjoyed and thrilled, said: "Well done, friend, well done! With this love and care for those who depend on you, you deserve to be the ruler of all three worlds." Then Hiranyaka, along with his fellow mice, cut the bonds of all the pigeons.
💡 Imp Point: Chitragriva asks to free his followers before himself — a true leader protects his people first. This small act is why Hiranyaka praises him so highly.
Back to the Trekkers — The Moral Applied
कथां श्रावयित्वा नायकः सर्वान् सम्बोधयति — "मित्राणि! आपद्ग्रस्ताः कपोताः बुद्धिबलेन संघटनसामर्थ्येन च आत्मसंरक्षणं कृतवन्तः। तर्हि किमर्थं वयं संघटिताः भूत्वा आत्मसंरक्षणं कर्तुं न शक्नुमः?" नायकस्य प्रेरकवचनैः उत्साहिताः सर्वेऽपि भयं शोकं सन्देहं च विहाय सेतुनिर्माणकार्ये संलग्नाः जाताः। भगीरथप्रयत्नैः सेतुनिर्माणं कृत्वा तैः स्वीयप्राणाः अन्येषां च प्राणाः संरक्षिताः।
After telling the story, the leader said to everyone: "Friends! The pigeons in trouble saved themselves through the power of intelligence and the strength of unity. Then why can't we, too, unite and save ourselves?" Encouraged by the leader's inspiring words, everyone set aside fear, sorrow, and doubt, and got to work building the bridge. Through great effort, they built the bridge and saved both their own lives and the lives of others.
📝 Grammar Notes (Important Rules)
1. ल्यप् प्रत्यय (The "Having done..." Suffix)
When one action is finished and immediately followed by another action, the root verb normally takes the क्त्वा suffix (meaning "having done"). But if there is an उपसर्ग (prefix) attached before the root, क्त्वा changes to ल्यप् — of which only the 'य' remains.
Example: अव + लोक् + ल्यप् = अवलोक्य (having looked at)
अव + लम्ब् + ल्यप् = अवलम्ब्य (having depended on / holding on to)
अव + लम्ब् + ल्यप् = अवलम्ब्य (having depended on / holding on to)
2. विसर्ग सन्धि (Visarga Sandhi Rules)
- विसर्ग (ः) + च/छ → श् (कः + चित् = कश्चित्)
- विसर्ग (ः) + त/थ → स् (चकितः + तूष्णीम् = चकितस्तूष्णीम्)
- अ + विसर्ग (ः), followed by a soft consonant → ओ (हिरण्यकः + नाम = हिरण्यको नाम)
- अ + विसर्ग (ः) + अ → ओ' (with lopa of following अ) (कुतः + अत्र = कुतोऽत्र)
✅ Exercises with Answers (अभ्यासात् जायते सिद्धिः)
1. One-word Answers
| Question | Answer |
|---|---|
| मित्राणि ग्रीष्मावकाशे कुत्र गच्छन्ति? | उत्तराखण्डम् (देवभूमिम्) |
| सर्वत्र कः प्रसृतः? | अन्धकारः |
| कः सर्वान् प्रेरयन् अवदत्? | नायकः |
| कः हितोपदेशस्य कथां श्रावयति? | नायकः |
| कपोतराजस्य नाम किम्? | चित्रग्रीवः |
| व्याधः कान् विकीर्य जालं प्रसारितवान्? | तण्डुलकणान् |
| विपत्काले विस्मयः कस्य लक्षणम्? | कापुरुषस्य |
| चित्रग्रीवस्य मित्रं हिरण्यकः कुत्र निवसति? | गण्डकीतीरे चित्रवने |
| चित्रग्रीवः हिरण्यकं कथं सम्बोधयति? | "सखे हिरण्यक!" इति |
| पूर्वं केषां पाशान् छिनत्तु इति चित्रग्रीवः वदति? | मदाश्रितानाम् (अपने शरण में आए मित्रों का) |
2. Full Sentence Answers
- यदा केदारक्षेत्रम् आरोहन्तः आसन् किम् अभवत्?
यदा ते श्रीकेदारक्षेत्रम् आरोहन्तः आसन् तदा लक्ष्यप्राप्तेः पूर्वं वेगेन वृष्टिः आरब्धा। - सर्वे उच्चस्वरेण किं प्रार्थयन्त?
सर्वे उच्चस्वरेण ईश्वरं प्रार्थयन्त — "हे भगवन्! रक्ष अस्मान् रक्ष" इति। - असम्भवं कार्यं कथं कर्तुं शक्यते इति नायकः उक्तवान्?
वयम् आत्मविश्वासबलेन इदम् असम्भवम् अपि कार्यं सम्भूय अवश्यं साधयितुं शक्नुमः इति नायकः उक्तवान्। - निर्जने वने तण्डुलकणान् दृष्ट्वा चित्रग्रीवः किं निरूपयति?
कुतोऽत्र निर्जने वने तण्डुलकणानां सम्भवः, तद् निरूप्यताम्, कश्चित् व्याधः अत्र भवेत् इति चित्रग्रीवः निरूपयति। - किं नीतिवचनं प्रसिद्धम्?
"लघूनाम् अपि वस्तूनां संहतिः कार्यसाधिका भवति" इति नीतिवचनं लोकसिद्धम्। - व्याधात् रक्षां प्राप्तुं चित्रग्रीवः कम् आदेशं दत्तवान्?
सर्वैः एकचित्तीभूय जालम् आदाय उड्डीयताम् इति चित्रग्रीवः आदेशं दत्तवान्। - हिरण्यकः किमर्थं तूष्णीं स्थितः?
हिरण्यकः कपोतानाम् अवपातभयात् चकितः सन् तूष्णीं स्थितः। - पुलकितः हिरण्यकः चित्रग्रीवं कथं प्रशंसति?
"साधु मित्र! साधु। अनेन आश्रितवात्सल्येन त्वं त्रैलोक्यस्यापि स्वामित्वं प्राप्तुं योग्योऽसि" इति हिरण्यकः प्रशंसति। - कपोताः कथम् आत्मरक्षणं कृतवन्तः?
कपोताः बुद्धिबलेन संघटनसामर्थ्येन च — एकचित्तीभूय जालम् आदाय उड्डीय — आत्मरक्षणं कृतवन्तः। - नायकस्य प्रेरकवचनैः सर्वेऽपि किम् अकुर्वन्?
सर्वेऽपि भयं शोकं सन्देहं च विहाय सेतुनिर्माणकार्ये संलग्नाः जाताः।
3. Convert to ल्यप् Form
| Sentence | Answer (ल्यप् form) |
|---|---|
| छात्रः कक्षां प्रविशति। संस्कृतं पठति। | छात्रः कक्षां प्रविश्य संस्कृतं पठति। |
| भक्तः मन्दिरम् आगच्छति। पूजां करोति। | भक्तः मन्दिरम् आगत्य पूजां करोति। |
| माता भोजनं निर्माति। पुत्राय ददाति। | माता भोजनं निर्माय पुत्राय ददाति। |
| सुरेशः प्रातः उत्तिष्ठति। देवं नमति। | सुरेशः प्रातः उत्थाय देवं नमति। |
| रमा पुस्तकं स्वीकरोति। विद्यालयं गच्छति। | रमा पुस्तकं स्वीकृत्य विद्यालयं गच्छति। |
| अहं गृहम् आगच्छामि। भोजनं करोमि। | अहं गृहम् आगत्य भोजनं करोमि। |
| तण्डुलकणान् विकिरति। जालं विस्तारयति। | तण्डुलकणान् विकीर्य जालं विस्तारयति। |
| व्याधः तण्डुलकणान् अवलोकते। भूमौ अवतरति। | व्याधः तण्डुलकणान् अवलोक्य भूमौ अवतरति। |
4. Add a Prefix and Convert क्त्वा → ल्यप्
Prefix bank: सम्, आ, उप, उत्, वि, प्र
| Sentence | Answer |
|---|---|
| छात्रः गृहं गत्वा भोजनं करोति। | छात्रः गृहम् आगत्य (आ+गम्+ल्यप्) भोजनं करोति। |
| माता वस्त्राणि क्षालयित्वा पचति। | माता वस्त्राणि प्रक्षाल्य (प्र+क्षालि+ल्यप्) पचति। |
| शिक्षकः श्लोकं लिखित्वा पाठयति। | शिक्षकः श्लोकं विलिख्य (वि+लिख्+ल्यप्) पाठयति। |
| रमा स्थित्वा गीतं गायति। | रमा उपस्थाय (उप+स्था+ल्यप्) गीतं गायति। |
| शिष्यः सर्वदा गुरुं नत्वा पठति। | शिष्यः सर्वदा गुरुं प्रणम्य (प्र+नम्+ल्यप्) पठति। |
| लेखकः आलोचनं कृत्वा लिखति। | लेखकः आलोचनं संकृत्य (सम्+कृ+ल्यप्) लिखति। |
5. Fill in the Blanks
- सर्वैः एकचित्तीभूय जालम् आदाय उड्डीयताम्।
- जालापहारकान् तान् व्याधः पश्चाद् अधावत्।
- अस्माकं मित्रं हिरण्यको नाम मूषकराजः गण्डकीतीरे चित्रवने निवसति।
- हिरण्यकः कपोतानाम् अवपातभयात् चकितस्तूष्णीं स्थितः।
- यतोहि विपत्काले विस्मयः एव कापुरुषलक्षणम्।
6. Match the ल्यप्-form with its Correct Word
| ल्यप् पदम् | → | जोडी पदम् (Answer) |
|---|---|---|
| विकीर्य | → | तण्डुलकणान् |
| विस्तीर्य | → | जालम् |
| अवतीर्य | → | भूमौ |
| अवलोक्य | → | जालापहारकान् |
| एकचित्तीभूय | → | उड्डीयताम् |
| प्रत्यभिज्ञाय | → | तद्वचनम् |
7. Compound Word (समास) Fill-ups
| Expanded | Compound | Locative Form |
|---|---|---|
| गण्डक्याः तीरम् | गण्डकीतीरम् | गण्डकीतीरे |
| तण्डुलानां कणाः | तण्डुलकणाः | तण्डुलकणान् (accusative) |
| जालस्य अपहारकाः | जालापहारकाः | जालापहारकान् |
| अवपातात् भयम् | अवपातभयम् | अवपातभयात् |
| कापुरुषाणां लक्षणम् | कापुरुषलक्षणम् | कापुरुषलक्षणे |
8. Sandhi-Viccheda (Split the Sandhi)
| Word | Split (Answer) |
|---|---|
| इत्याकर्ण्य | इति + आकर्ण्य |
| चित्रग्रीवोऽवदत् | चित्रग्रीवः + अवदत् |
| बालकोऽत्र | बालकः + अत्र |
| धैर्यमथाभ्युदये | धैर्यम् + अथ + अभ्युदये |
| भोजनेऽप्यप्रवर्तनम् | भोजने + अपि + अप्रवर्तनम् |
| नमस्ते | नमः + ते |
| उपायश्चिन्तनीयः | उपायः + चिन्तनीयः |
| व्याधस्तत्र | व्याधः + तत्र |
| हिरण्यकोऽप्याह | हिरण्यकः + अपि + आह |
| मूषकराजो गण्डकीतीरे | मूषकराजः + गण्डकीतीरे |
| अतस्त्वाम् | अतः + त्वाम् |
| कश्चित् | कः + चित् |